Brzoza brodawkowata (Betula pendula)
Brzoza brodawkowata, zwana też brzozą zwisającą lub zwyczajną, jest najpospolitszym gatunkiem brzóz w Polsce. Dorasta do 20–25 metrów wysokości i jest długowieczna — przy sprzyjających warunkach dożywa 100–150 lat. Kora drzew dorosłych jest biała i łuszczy się w poziome pasy, na starych drzewach u podstawy pnia ciemnieje i popęka.
Charakterystyczne cechy identyfikacyjne to: wiszące gałązki boczne (stąd nazwa „zwisająca"), trójkątno-romboidalne liście z podwójnie piłkowanym brzegiem i ostrym, długo zaostronym wierzchołkiem. Młode gałązki mają liczne żywicowe brodawki — stąd „brodawkowata". Zimą można ją odróżnić od brzozy omszonej po gładkich (nie owłosionych) gałązkach.
Siedlisko
Brzoza brodawkowata preferuje gleby suche do świeżych, przepuszczalne, niezbyt żyzne. Często rośnie na piaszczystych wzgórzach, na skrajach lasów i na terenach po zrębach. Jest gatunkiem światłolubnym i pionierskim — szybko obsiewającym otwarte przestrzenie. W Polsce rośnie niemal wszędzie, choć na terenach bagiennych i torfowiskach ustępuje miejsca brzozie omszonej.
Rozróżnianie brzóz w terenie
Najłatwiej odróżnić dwa pospolite gatunki po gałązkach: u brzozy brodawkowatej są gładkie i wiszące, u brzozy omszonej — owłosione i wznoszone. Liście brzozy omszonej mają bardziej zaokrąglony wierzchołek i mniej wyraźne ząbkowanie. Siedlisko też podpowiada: wilgotne miejsca i torfowiska to środowisko brzozy omszonej.
Brzoza omszona (Betula pubescens)
Brzoza omszona jest nieco niższa od brodawkowatej i charakteryzuje się owłosionymi młodymi gałązkami (stąd „omszona"). Jej liście mają jajowaty lub okrągławy kształt z mniej ostrym wierzchołkiem. Kora jest podobna — biała, łuszcząca się — ale na starych drzewach ciemnieje mniej wyraźnie.
Brzoza omszona zamieszkuje siedliska wilgotne i podmokłe: torfowiska, olsy, brzegi rzek, tereny podmokłe po wylesionach. Jest gatunkiem odporniejszym na mrozy i niedobór tlenu w podłożu niż brodawkowata. Na obszarach górskich i na północy Polski zastępuje ją w miejscach o ekstremalnymi klimacie.
Inne gatunki brzozy w Polsce
Poza dwoma pospolitymi gatunkami w Polsce rośnie też kilka rzadszych. Brzoza niska (Betula humilis) to krzew torfowiskowy chroniony jako gatunek narażony na wyginięcie. Brzoza karłowata (Betula nana) rośnie w Polsce tylko w kilku miejscach w górach i na torfowiskach wysokich na Suwalszczyźnie — jest to relikt epoki lodowcowej. Brzoza czarna (Betula nigra) pochodzi z Ameryki Północnej i jest uprawiana jako drzewo ozdobne w parkach.
Klasyfikacja i rozmieszczenie brzozy w Polsce są opisane w publikacjach Instytutu Dendrologii Polskiej Akademii Nauk w Kórniku. Dane o rozmieszczeniu gatunków można sprawdzić w bazie Atlas Rozmieszczenia Roślin Naczyniowych w Polsce (ATPOL) dostępnej online.
Pyłek brzozy — znaczenie alergologiczne
Brzoza jest jednym z głównych alergenów pyłkowych w Polsce. Sezon pylenia brzóz przypada w Polsce na kwiecień–maj (z dużą zmiennością regionalną i roczną). Pyłek brzozy jest lekki i może być przenoszony na duże odległości. Monitoringiem stężenia pyłku brzozy w Polsce zajmuje się Ośrodek Badania Alergenów Środowiskowych, a dane są publikowane w biuletynach informacji pyłkowej dostępnych m.in. przez serwis pylenie.pl.